شکاف لب و کام یکی از شایع ترین ناهنجاریهای مادرزادی است که در آن لب بالا، سقف دهان یا کام و یا هر دو به طور کامل شکل نمیگیرند و به صورت یک شکاف در این نواحی ظاهر میشوند. این شرایط بر تغذیه، گفتار و حتی ظاهر چهره کودک تاثیر میگذارد و در صورت عدم درمان، مشکلات بیشتری در طول زندگی ایجاد خواهد کرد. علت دقیق این ناهنجاری هنوز به طور کامل مشخص نیست اما به طور کلی عوامل مختلفی در ایجاد آن نقش دارد.
علت ایجاد شکاف لب و کام
شکاف لب و کام که به آن لب شکری هم گفته میشود، یک نقص مادرزادی است که در دوران جنینی ایجاد میشود و در نتیجه رشد ناقص بافت های صورت، به ویژه لب و کام، در طول هفته های اولیه بارداری رخ میدهد. علت دقیق این عارضه هنوز کاملا مشخص نیست، اما ترکیبی از عوامل ژنتیکی و محیطی در بروز آن نقش دارند:
عوامل ژنتیکی
در بسیاری از موارد، وجود سابقه خانوادگی در این زمینه باعث افزایش احتمال بروز این مشکل میشود. تغییرات در ژن ها تأثیرگذار است.
عوامل محیطی
عواملی مانند مصرف الکل، سیگار کشیدن، تغذیه نامناسب، برخی داروها، عفونت ها یا بیماری های مادر در طول بارداری مثل دیابت باعث افزایش خطر بروز شکاف لب و کام میشوند.
کمبودهای تغذیه ای
کمبود برخی ویتامین ها و مواد معدنی مانند اسید فولیک در دوران بارداری خطر ایجاد این عارضه را افزایش میدهد.
عوامل محیطی دیگر
قرار گرفتن در معرض مواد شیمیایی یا آلودگی ها، استرس مادر و یا برخی عفونت های ویروسی در دوران بارداری نیز در بروز آن دخیل هستند.
علائم شکاف لب و کام
- وجود یک شکاف یا بریدگی در یکی از دو طرف یا هر دو طرف لب که در برخی از افراد تا بینی ادامه دارد.
- یک شکاف در سقف دهان
- تغییر در شکل بینی در موارد شدید شکاف لب.
- ناتوانی در مکیدن صحیح شیر به دلیل باز بودن سقف دهان.
- ورود شیر یا مایعات به بینی هنگام تغذیه.
- خروج هوا از بینی هنگام صحبت کردن
- سختی در تولید برخی صداها به دلیل نقص ساختاری دهان.
- نامرتبی دندانها و مشکلات بایت یا جویدن
تشخیص شکاف لب و کام
تشخیص این مشکل معمولا در دو مرحله تشخیص پیش از تولد در دوران بارداری و تشخیص پس از تولد انجام میشود.
تشخیص پیش از تولد
در بسیاری از موارد، شکاف لب و کام را میتوان در دوران بارداری با استفاده از سونوگرافی آنومالی بین هفتههای ۱۸ تا ۲۲ بارداری شناسایی کرد.
- اگر شکاف در لب بالا باشد، اغلب در سونوگرافی قابل مشاهده است.
- سونوگرافی سهبعدی و چهاربعدی، تصویر واضحتری از ناحیه دهان و بینی ارائه میدهند.
- آزمایش آمنیوسنتز برای بررسی مشکلات کروموزومی تجویز میشود.
تشخیص پس از تولد
پزشک پس از تولد نوزاد، با بررسی ظاهر لب، دهان و کام میتواند وجود شکاف را تأیید کند.
- استفاده از ابزارهایی مانند منبع نور و اسپکولوم مخصوص برای بررسی دقیقتر سقف دهان
- تستهای شنوایی و بررسی گوش میانی
- آزمایشهای ژنتیکی را برای بررسی سندرمهای مادرزادی
درمان شکاف لب و کام
درمان شکاف لب و کام شامل یک رویکرد چند مرحلهای است که نیاز به همکاری تیمی از پزشکان و متخصصان دارد. هدف از درمان، بهبود ظاهر کودک، اصلاح مشکلات عملکردی مثل تغذیه و صحبت کردن و جلوگیری از مشکلات طولانی مدت است.
جراحی اصلاحی
جراحی اصلاحی به دو نوع لب شکری و کام شکری انجام میشود که در ادامه توضیح خواهیم داد.
جراحی لب شکری
جراحی لب شکری در ۳ تا ۶ ماهگی تحت بیهوشی عمومی انجام میشود. جراح ابتدا حاشیههای شکاف را با استفاده از بخیههای ظریف به هم متصل میکند. این کار باعث بازسازی عضلات لب و بهبود شکل بینی میشود. بخیهها قابل جذب هستند یا پس از چند روز برداشته میشوند. پس از جراحی، مراقبت از زخم، تغذیه مناسب و جلوگیری از فشار به لب ضروری است.
جراحی کام شکری
جراحی کام شکری در ۹ تا ۱۸ ماهگی تحت بیهوشی عمومی انجام میشود. جراح بافتهای کام را جابه جا کرده و شکاف را با بخیههای قابل جذب میبندد تا عملکرد گفتاری و تغذیه بهبود یابد.
در برخی موارد، عضلات کام نیز ترمیم میشوند. پس از جراحی، کودک باید مایعات مصرف کند و از مکیدن پرهیز شود. گاهی در سنین بالاتر، جراحیهای تکمیلی نیز برای بهبود گفتار و رشد فک انجام میشود.
گفتار درمانی
کودکان مبتلا به شکاف مشکلات گفتاری مانند خروج هوا از بینی، تلفظ نادرست و ضعف عضلات دهان دارند. پس از جراحی، گفتاردرمانی برای تقویت عضلات دهان و بهبود وضوح گفتار ضروری است.
تمرینهایی از قبیل کنترل تنفس، تقویت تلفظ حروف و افزایش قدرت کام انجام میشود. جلسات باید مداوم باشد تا کودک گفتاری روان و طبیعی داشته باشد.
جراحی های ترمیمی بیشتر
در صورت لزوم، جراحی های دیگری برای بهبود ظاهر و عملکرد لب و کام در سنین بالاتر انجام میشود. این جراحیها شامل پیوند استخوان فک در سنین ۸ تا ۱۲ سال، جراحیهای اصلاحی بینی و گفتاردرمانی برای رفع مشکلات تکلم است.
همچنین، در سنین بالاتر جراحیهای زیبایی برای بهبود ظاهر لب و بینی و رفع مشکلات باقیمانده از جراحیهای اولیه انجام میشود.
نکات مراقبتی بعد از درمان شکاف لب و کام
- محل جراحی باید تمیز و خشک نگه داشته شود.
- از مالیدن یا فشار دادن محل جراحی خودداری کنید.
- تا چند روز بعد از جراحی، فقط مایعات صاف و غذاهای نرم مصرف شود.
- از مکیدن پستانک یا نی پرهیز کنید.
- داروهای تجویز شده توسط پزشک به موقع مصرف شود.
- بعد از جراحی کام، از مکیدن و غذاهای سفت جلوگیری کنید و از دهانشویههای ملایم استفاده کنید.
شکاف لب و کام چه عوارضی ایجاد می کند؟
شکاف لب و کام عوارض مختلفی را ایجاد میکند که بر سلامت فیزیکی و روانی کودک تاثیر میگذارد. برخی از این عوارض عبارتند از:
- نوزادانی که دچار شکاف لب و کام هستند، در تغذیه مشکل خواهند داشت. شکاف در لب یا کام مانع از مکش صحیح و کافی در هنگام شیر خوردن میشود که منجر به سوء تغذیه یا کمبود وزن میشود.
- پس از تکمیل رشد کودک، شکاف لب و کام باعث مشکلات گفتاری میشود. کودک در تولید برخی از صداها مشکل داشته و نیاز به درمان گفتار درمانی دارد تا بتواند به درستی صحبت کند.
- شکاف کام بر رشد طبیعی دندانها تأثیر میگذارد. کودک دچار مشکلاتی مانند دندانهای نامرتب یا مشکلات فک و دهان میشود.
- کودکان و نوجوانانی که دچار شکاف لب و کام هستند، به دلیل ظاهر خود با احساس عدم اعتماد به نفس روبرو هستند و دچار مشکلات روانی مانند افسردگی یا اضطراب اجتماعی میشوند. این مشکلات به ویژه در دوران مدرسه و نوجوانی شدت مییابد.
- در موارد شدید شکاف کام، هوای ورودی به بینی به راحتی به دهان و کام وارد شود، که مشکلات تنفسی ایجاد میکند.
سوالات متداول
در صورتی که جراحی به درستی انجام شود، احتمال باز شدن مجدد شکاف بسیار کم است. با این حال، در برخی موارد نیاز به جراحی های اضافی در آینده برای بهبود بیشتر نتایج است.
اگر درمان ها به موقع و به درستی انجام شوند، تأثیر منفی بر رشد کودک نخواهند داشت. در واقع، درمان های به موقع به رشد طبیعی کودک کمک میکنند و مانع از بروز مشکلات فیزیکی و روانی میشوند.
بسته به شدت شکاف، نیاز به چندین جراحی ترمیمی در طول سال ها است. جراحی های اولیه برای اصلاح شکاف و جراحی های بعدی برای بهبود بیشتر عملکرد و ظاهر انجام میشوند.
در نهایت…
جراحی های ترمیمی، مراقبت های تغذیه ای، گفتار درمانی و درمان های روان شناختی به فرد کمک میکنند تا نه تنها مشکلات ظاهری بلکه مشکلات عملکردی را نیز به خوبی مدیریت کند. از آنجا که این شرایط به مسائل روانی و اجتماعی نیز منجر میشود، حمایت خانواده و تیم های پزشکی در طول درمان از اهمیت بالایی برخوردار است.
